Strona główna    

  Redakcja    

  Kontakt    

 

  Gmina Cegłów    

  Gmina Dębe Wielkie    

  Gmina Dobre    

  Gmina Halinów    

  Gmina Jakubów    

  Gmina Kaluszyn    

  Gmina Latowicz    

  Gmina Mińsk Mazowiecki    

  Gmina Mrozy    

  Gmina Siennica    

  Gmina Sulejówek    

Gmina Dobre
  - Konstanty Laszczka
  - Jan skrzynecki

Gmina Halinów
  - Józef 'Skryty' Czuma

Gmina Mińsk Mazowiecki
  - Tadeusz Chróścielewski
  - Piotr Skrzynecki
  - Krzysztof ‘Diablo’
    Włodarczyk
  - Stanisław Zienkiewicz
  - Stanisława Szajkowska

Gmina Sulejówek
  - Józef Piłsudski
  - Ignacy Jan Paderewski

 
Czy znasz dobrze swój powiat?
Tak
Nie
Znam wystarczająco
 
     english version polish
 

 

 
        Gmina Kałuszyn
   * Historia
   * Zabytki i ciekawe miejsca
   * Położenie geograficzne
   * Plan wycieczki rowerowej po gminie
  

 

 

 

Historia (napisali: ArkadiuszSz we wpsółpracy z p. M. B. Bartosiak dnia 17 maja | 12:56)
Rys historyczny miasta Kałuszyn
Kałuszyn położony jest w dorzeczu Bugu, na pograniczu dwu regionów historyczno–geograficznych KotlinyWarszawskiej na zachodzie i Wysoczyzny Siedleckiej na wschodzie. Rzędne terenu wynoszą 51,14 N i 21,41 E. Wokół Kałuszyna teren wznosi się, osiągając 223m.n.p.m. Występuje tu, tzw. „guz kałuszyński” (kałuszyński węzeł wodny), wokół którego bierze początek kilka rzeczek płynących do Wisły i Bugu: Witówka, Gawroniec, Mienia,Ossownica. Z surowców na terenie miasta i gminy występują bogate pokłady żwiru i gliny zwałowej, gleby mało i średnio urodzajne klasy III i IV. Pod względem geologicznym występują ślady moreny dennej i czołowej okresu polodowcowego. Pod względem klimatycznym Kałuszyn należy do dzielnicy środkowej. Dolina Witówki otaczająca miasto od strony północnej, zachodniej i południowej tworzy teren o korzystnych warunkach mikroklimatycznych. Od czasów średniowiecza, aż do początku XIX w., wokół miasta występowały rozległe tereny leśne. Przez miasteczko i okolice przebiegała droga łącząca Ziemię Czerską i Litewską. Dopiero wybudowanie szosy warszawsko– terespolskiej w latach 1821 – 1823, zwanej powszechnie„traktem brzeskim” przyczyniło się do znacznego rozwoju miasta i okolicy. Herb miasta przedstawia czarnego kozła w żółtym polu, kozioł pochodzi z klejnotu herbu rodziny Zamojskich „Jelita”, którzy w XIX w. byli właścicielami miasta. Herb zatwierdzony został na podstawie projektu rządowego w roku 1847.
Od czasów wczesnego średniowiecza tereny na których ukształtowała się osada wchodziły w skład Ziemi Liwskiej Księstwa Mazowieckiego. W latach 1341-1355 Ziemia Liwska należała do Kompleksu Czerskiego i stanowiła własność syna Trojdena I, Ziemowita III, który podzielił majątek między synów. Ziemia Liwskąotrzymał Janusz I Starszy, po nim Bolesław IV. W latach 1455-1471 ziemia ta była własnością synów Bolesława, w latach 1471-1488 należała do Konrada III Rudego.W 1526 roku królZygmunt I objął w posiadanie Księstwo Mazowieckie, włączając je do Korony. Utworzone województwo mazowieckie podzielono na dziesięć Ziem z jedno powiatową Ziemią Liwską. 
Tak podzielone Mazowsze zachowało się do końca XVIII wieku. Po trzecim rozbiorze Polski tereny na południe od Bugu wcielono do zaboru austriackiego. Tzw., Galicję Zachodnią na cyrkuły Kałuszyn wraz z najbliższą okolicą należał do cyrkułu mińskiego z siedzibą w Wiązownej. W roku 1803 po scaleniu Galicji Wschodniej z Zachodnią cyrkuł miński wcielono do siedleckiego. W okresie Księstwa Warszawskiego wprowadzono departamenty i powiaty, według nowego podziału Kałuszyn włączono do departamentu siedleckiego Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 roku miasto ponownie wcielono do powiatu mińskiego, obwodu stanisławowskiego w województwie. 
W roku 1918 po odzyskaniu niepodległości, wprowadzono polski podział administracyjny na województwa i powiaty, miasto włączono do powiatu mińsko- mazowieckiego (zwanego również nowomińskim), województwa warszawskiego. Po utworzeniu w październiku 1939 roku na okupowanych ziemiach polski przez hitlerowskie Niemcy, generalnego Gubernatorstwa Kałuszyn razem z gminą Chrościce podlegał starostwu mińskiemu w dystrykcie warszawskim. Zmiany w zasiedleniu na Mazowszu nastąpiły na przełomie XV i XVI wieku na skutek nasilenia wewnętrznej akcji kolonizacyjnej występującej wzdłuż głównych szlaków wodnych komunikacyjnych i handlowych z których na terenie Mazowsza najważniejszy był niewątpliwie „wielki gościniec litewski”. 
Z początku XV w pochodzą pierwsze wzmianki o Kałuszynie, należącym początkowodo parafii liwskiej archidiecezji! Poznańskiej. Nazwa osady pochodzi od topograficznego ukształtowania terenu błotnistego (błota, kału), na którym założyciel osady, dziedzic Stanisław, osadzał kmieci przydzielając im działki na tzw. surowym korzeniu”. W roku 1447 staraniem dziedzica Stanisława Kałuskiego wybudowano kościół, stanowiący początkowo filię parafii w Grębkowie. 24 października 1472 r. biskup poznański Andrzej z Bnina erygował nową parafię w Kałuszynie pod wezwaniem świętego Stanisława Biskupa i Męczennika Ze źródeł XVI-wiecznych wynika, że na przełomie XV i XVI wieku okolicę Kałuszyna zasiedliła i zamieszkiwała drobna szlachta, mało zamożna, tzw. szlachta gniazdowa.
Występujące na terenie Mazowsza rozdrobnienie własności ziemskiej utrudniało powstawanie większych ośrodków miejskich. Do 1530 roku w najbliższej okolicy powstały zaledwie trzy ośrodki miejskie: Liw Stary, Liw Nowy i Dobre. W drugiej połowie XVI wieku w okolicy Kałuszyna funkcjonowało kilka wsi szlacheckich o dwuczłonowej nazwie: Kałuszyn – wieś szlachty osiadłej, siedziba parafii, oraz Kałuszyn- Patok, Kałuszyn – Milewo, Kałuszyn – Szymony, Kałuszyn – Wity, Kałuszyn – Olszewice, Kałuszyn – Abramy, Kałuszyn – Kluki. Z biegiem czasu pierwotna nazwa zachowała się tylko przy siedzibie parafii, natomiast drugi człon pozostał nazwą wsi istniejących do dzisiaj. W końcu XVII wieku Kałuszyn z siedziby typowo rolniczej przekształcił się w miejscowość o charakterze rolniczo – rzemieślniczym, a położenie przy drodze czersko – liwskiej, nadane osadzie przywileje odbywania targów i jarmarków przyczynia się do jej powiększenia. Przez dwa następne stulecia, Kałuszyn był prywatną własnością Kałuskich, herbu „Rogala”, który posiadali liczne włości i dobra w Ziemi Liwskiej i Czerskiej. Kałuscy piastowali wówczas wiele ważnych stanowisk w życiu publicznym i społecznym Mazowsza. Na przełomie XVII i XVIII wieku Kałuszyn przeszedł we władanie rodzin Opackich, (również pieczętujących się herbem „Rogala”) wywodzących się z bogatej szlachty mazowieckiej, z Opacza koło Warszawy. Podawane w literaturze informacje dotyczące lokacji Kałuszyna są bardzo rozbieżne w czasie, wynikają one z braku jednoznacznie przekonujących źródeł. Jako pierwszy wzmiankowany jest rok 1478 czyli sześć lat po utworzeniu parafii, w którym to roku właściciele Kałuszyna otrzymali przywilej zwalniający od stawiania i naprawiania zamków obronnych w Ziemi Liwskiej. Często wymieniany jest rok 1662, lecz trudno mówić o lokacji w czasie wojny szwedzko – polskiej, skoro w najbliższej okolicy toczyły się walki, a Szwedzi ograbiali tutejszą świątynię Ze źródeł XIX wiecznych wynika, że Kałuszyn otrzymał prawa miejskie w roku 1718 na Sejmie w Grodnie. 
W roku 1777 Kałuszyn liczył 1440 mieszkańców, do końca XVIII wieku niczym nie wyróżniał się z okolicznych miasteczek. Był siedzibą parafii oraz skupiskiem ludności żydowskiej. W czasie wojny polsko – rosyjskiej 1794 i podczas Powstania Kościuszkowskiego na terenie miasta nie doszło do większych bitew. W przeciwieństwie do okolicznych miasteczek, charakteryzujących się upadkiem w okresie rozbiorów, Kałuszyn znacznie się rozwinął. W 1817 roku przeszedł we władanie generała Wojsk Polskich Aleksandra Różnieckiego. Dobra ziemskie obejmowały wówczas: miasto Kałuszyn, folwark Kałuszyn i Patok, wieś Zimnowoda, Patok, kolonie Mrozy i Dąbkowizna, młyn Ryczołek. Dobra Różnieckiego sąsiadowały od północy z zaściankami szlacheckimi: Chrościce, wity, Falbogi, Mroczki i Milew, ze wschodu z majątkiem Sinołęka, od południa z majątkiem Kuflew, i od zachodu z dobrami Jędrzejów. Łącznie dobra Kałuszyna obejmowały 160 włók chełmińskich, 50% wymienionej powierzchni stanowiły lasy. 4 stycznia 1839 r. Różniecki swe dobra przekazał Żydom w pięcioletnią dzierżawę za sumę 50 000 zł polskich. Nieumiejętne gospodarowanie, niespłacona pożyczka (371.700zł.) spowodowały wystawienie majątku na publiczną licytację. Kolejną właścicielką dóbr kałuszyńskich została Laura Potockich Tarnowska, po niej Piotr Wichliński. Przyczyną trudności w prowadzeniu majątku i jego upadku była wojna 1809 r. oraz kampania napoleońska na Rosję w 1812. Mimo poważnej stagnacji w rolnictwie w miasteczku nadspodziewanie dobrze prosperował handel, rozwijało się też rzemiosło. Według konstytucji Księstwa Warszawskiego i aktów wykonawczych z 1810 roku, miasta otrzymały samorząd działający w oparciu o istnienie Rady Miejskiej. 
Pierwszym burmistrzem miasta wybrano Ludwika Bartłomieja Kozaneckiego. Korzystne warunki rozwoju Królestwa Polskiego, znalazły odbicie w wyglądzie miasta. Pobudowano nowe budynki mieszkalne, rozbudowano zakłady rzemieślnicze, urządzono stację pocztową i poprzęgową z zapleczem gospodarczym, przystąpiono do budowy ratusza. Po okresie krótkiej stagnacji gospodarczej, 1830 roku Polacy upomnieli się o niepodległość kraju, występując przeciwko Rosji. Położenie miasta u zbiegu ważnych dróg, sprawiło, że był to ważny punkt strategiczny w czasie wojny polsko – rosyjskiej. Na terenie miasta i najbliższej okolicy 
stoczono trzy bitwy, 17 lutego, 13 maja, 14 lipca. Wszystkie skończyły się sukcesem dla Polski. Miejscowe społeczeństwo poniosło niemałe straty. Występująca w większości ulic drewniana zabudowa była przyczyną trzykrotnej klęski pożaru. Pomimo trudności mieszkańców stale przybywało, głównie narodowości żydowskiej, w 1857 r. Kałuszyn liczył 4250 mieszkańców.
W 1863 r. Polacy ponownie chwycili za broń, największe ze wszystkich powstań narodowych, ogarnęło wielkie rzesze społeczeństwa, mieszkańcy miasta wykazali się dużą aktywnością i czynnie uczestniczyli w powstańczych walkach. W mieście znajdował się punkt werbunkowy dla ochotników z Kałuszyna, Mińska Mazowieckiego, Dobrego i 
Stanisławowa. Właścicielka pocztowej stacji Mikulska utrzymywała stały kontakt z walczącym Podlasiem, przekazują broń i wiadomości. Największym oddziałem powstańczym zorganizowanym na pograniczu powiatów: siedleckiego, węgrowskiego i stanisławowskiego był oddział (partia) Marcina Borelowskiego „Lelewela” liczący około 1000 powstańców. Przyłączyło się do jego partii około stu mieszkańców Kałuszyna, Grębkowa, Wierzbna i Jakubowa. Oddział „Lelewela” wiosną 1863 roku rozbił pod Kałuszynem, carskie oddziały Kozaków, zwycięsko wychodząc z bitwy, 5 sierpnia 1863 doszło do następnej potyczki powstańców z oddziałami wojsk carskich, otoczeni od strony Kuflewa powstańcy ponieśli 
znaczne straty w ludziach. Mieszkańcy miasta i okolicznych miejscowości pomimo nasilonych działań represyjnych okazywali powstańcom jeszcze większą pomoc, wielu mężczyzn pociągnęło wówczas do walczących w okolicach Węgrowa oddziałów księdza Stanisława Brzózki. „Powstańczy Generał” kilkakrotnie przekradał się z okolic Węgrowa do lasów łukowskich, otrzymując schronienie we dworze w Wąsach. Za ukrywanie powstańców i udzielanie im pomocy w przypadku ujawnienia, karano całe wsie, w okolicy Kałuszyna nakładaniem kar i represji wyróżnił się stacjonujący w Dobrem carski oddział kapitana Greculewicza. Nie mniej silna placówka żandarmerii stacjonowała w Kałuszynie. W odwecie za coraz częstsze akcje powstańcze i sprzyjanie mieszkańców, dowódca 38 pułku Dragonów Włodzimierskich 20 schwytanych powstańców skazał na śmierć. Polakom pozbawionym własnego państwa nie pozwolono jawnie czcić pamięci narodowych bohaterów, toteż Krzyże – mogiły najczęściej ustawiono dopiero po odzyskaniu niepodległości Mimo poważnych start w 1877 roku Kałuszyn liczył już 7.732 mieszkańców, głównie Żydów, którzy się tutaj masowo osiedlali, przesadnie nazywając je „Wenecją Północy”. Pod koniec wieku XIX staraniem proboszcza parafii Adolfa Żebrowskiego przy finansowym wsparciu parafian pobudowano nową świątynię, pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, według projektu warszawskiego architekta Józefa Piusa Dziekońskiego w stylu neogotyckim (wiślano – bałtyckim). Konsekracji kościoła dokonał arcybiskup Chościak – Popiel w 1889 roku. Trudne dla narodu polskiego początki XX w stały się również udziałem mieszkańców miasteczka. W 1901 r. wybuchł kolejny groźny pożar, trawiąc całą zabudowę ulicy Warszawskiej, po którym zabroniono wznoszenia nowych budynków mieszkalnych i gospodarczych wzdłuż głównych ulic. Szerokim echem przeszła rewolucja 1905 roku. Na fali masowych wystąpień w mieście doszło do starć z policją. 1 maja 1905 r. ulicami miasta przeszła tysięczna manifestacja mieszkańców, większości żydowskiego pochodzenia, domagając się poprawy warunków życia. Jesienią 4 października w mieście przeprowadzono aresztowania wśród działaczy robotniczych, aresztowano 23 osoby u których znaleziono antyrządową, socjalistyczną literaturę. W tym samym roku w miejscowej szkole zorganizowano demonstrację antyrosyjską, domagając się nauczania w języku polskim. W okresie pierwszej wojny światowej na całym prawobrzeżnym Mazowszu i Podlasiu cofające się wojska rosyjskie, nacierające niemieckie wyrządziły wiele szkód w zabudowie miast i wsi, niszcząc i garbiąc uprawy i zasiewy. Do carskiego wojska z terenu miasta powołano 23 mężczyzn, z wywiozły do Rosji 10 ksiąg metrykalnych ludności polskiej i 80 ksiąg ludności żydowskiej. W tym roku których wielu zasiliło tworzące się później oddziały polskie. Cofające się wojska carskie w 1915 r. uaktywniła swą działalność Rada Delegatów Robotniczych (RDR) ,w skład której wchodzili przedstawiciele różnych zawodów. Działania RDR spotkały się z ostrą reakcją władz administracyjnych. Po zakończeniu wojny polsko- bolszewickiej 1920 roku, trzech działaczy rozstrzelano. Na terenie czynnie działali członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza z dn. 2 listopada przystąpili do rozbrajania Niemców. W okresie od 1905 do 1918 roku na terenie miasta pracowały komplety tajnego nauczania początkowego, na zajęcia uczęszczała również biedota miejska, Henryka Żebrowska i Adam Woźniak nauczali bezpłatnie. 
Pierwsze wybory do władz miejskich w wolnej Polsce odbyły się 1 lutego 1919 roku. Wybrano 12 radnych do Rady Miejskiej i 3 członków Magistratu. Burmistrzem miasta wybrano Arnolda Józefa Lubowickiego. W okresie wojny polsko – rosyjskiej w mieście i we wsiach pracowały straże Komitetów Obrony Narodowej, które przeciwdziałały kradzieżom dokonywanym przez żołnierzy Armii Czerwonej (szczególnie koni i żywności), straże nakłaniały również do zachowania spokoju i zabraniały jakiejkolwiek współpracy z wrogiem oraz przywłaszczania przez ludność pozostawionego sprzętu wojskowego. W Kałuszynie wystąpiły poważne problemy z poborem (organizowanym przez Wojskową Komendę Uzupełnień w Mińsku Mazowieckim ) roczników 1891 – 1901, szczególnie wśród ludności
żydowskiej. Opuszczający miasto bolszewicy w 1920 r. ponownie dopuścili się kradzieży, zabrali z kancelarii miejskiej pieczęć mosiężną z napisem „Magistrat Kałuszyna”, oraz inne drobne przedmioty i kilkadziesiąt egzemplarzy „Monitora Polskiego”. W związku z trwającą wojną miasto poniosło spore koszty na utrzymanie władz wojskowych, z zapłatą których 
wystąpiły poważne trudności w okresie późniejszym. Tuż po zwycięskiej bitwie warszawskiej, władze samorządowe przystąpiły do odbudowy miasta ze zniszczeń wojennych. Największe trudności wystąpiły z aprowiazacją ludności. 
Mieszkańcy powołali 28 osobowy Komitet Aprowizacyjny współpracujący stale z Wydziałem Powiatowym ds. Aprowizacji 
Miast w Mińsku Mazowieckim. Kałuszyn wiele żywności, ubrań, zboża pod zasiewy, otrzymałz darów pochodzących ze Stanów Zjednoczonych. Sytuacja powoli zaczęła się stabilizować, choć poważne problemy wystąpiły z utrzymaniem w mieście ładu, porządku i czystości oraz z organizowaniem skutecznej opieki społecznej. Pozyskane środki pochodziły z Ziemskiego Obwodowego Funduszu Bezrobocia z Warszawy.Po uporaniu się z problemami wymagającymi czynności natychmiastowych, władze samorządowe przystąpiły do odbudowywania miasta i nowych inwestycji. W 1919 roku dokończono rozpoczętą dwa lata wcześniej budowę szkoły lokalnie nazywaną „murowanką”. Przy współpracy z mieszkańcami władze samorządowe powołały spółkę aukcyjną „Kolejka dojazdowa Mrozy – Kałuszyn – Wierzbno”, którą uroczyście otwarto w roku 1928, następną inwestycją rozpoczętą dzięki zaciągnięciu pożyczki była budowa miejskiej elektrowni w latach 1927 – 28, na początku lat trzydziestych wybudowano także siedem studni publicznych, urządzono miejskie targowisko. Prowadzono również prace drogowe, na terenie miasta brukowano od 2 do 5 km ulic rocznie. Urządzono miejski skwer i park o powierzchni 1ha. W mieście dobrze rozwijało się garbarstwo, ze swych wyrobów słynęła w okolicy fabryka tałesów (żydowskich nakryć liturgicznych), istniała wytwórnia noży (tzw. nożownia) i grzebieni rogowych. Na potrzeby miasta i okolicy pracowały dwa młyny. W mieście funkcjonowały dwa targowiska, osiem kuźni i cztery restauracje. W Kałuszynie był posterunek policji, poczta, żydowska łaźnia, dwa postoje dorożek oraz niezliczone ilości małych żydowskich sklepików. Niewielkie zakłady produkcyjne i usługowo – rzemieślnicze, sklepy dawały zatrudnienie przeważnie ludności żydowskiej. Polskich zakładów rzemieślniczych i sklepów było niewiele, wielu Polaków trudniło się natomiast chałupniczo szewstwem. Przeważającą liczbę wśród ludności polskiej stanowiącej w skali całego miasta 25% ludności byli rolnicy. W latach międzywojennych na terenie miasta dominowały dwa związki wyznaniowe. Narodowość żydowska wyznania mojżeszowego liczyła około 6.500 wiernych, posiadali synagogę oraz pięć domów modlitwy. 6.500 wiernych (miasto i wioski) zamieszkiwało teren parafii rzymsko- katolickiej, skupionych wokół kościoła w Kałuszynie pod Wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Około 750 osób na terenie gminy Kałuszyn i Chrościce wyznawało mariawityzm. Inne wyznania nie występowały. W mieście pracowały dwie szkoły powszechne, oddzielnie dla Gminy Żydowskiej i Siedmioklasowa Szkoła Powszechna dla dzieci polskich, do której uczęszczało około 570 dzieci. Przy szkole polskiej pracowały warsztaty robót ręcznych, Spółdzielnia Uczniowska, aktywnie działała 53 Drużyna Harcerska im. Gen. Józefa Dwernickiego. W latach 1918-1919 pod patronatem Koła Polskiej Macierzy Szkolnej w Kałuszynie istniało progimnazjum. Do szkoły w Kałuszynie uczęszczały również dzieci z okolicznych miejscowości Chrościc, Kuflewa, Sinołęki i Grębkowa. W latach 1930 – 31 w mieście pracowała ogólnokształcąca szkoła zawodowa. Poza szkołą, kościołem, organami samorządowymi w mieście działały różne organizacje społeczno- kulturalne oraz partie polityczne. Do wyróżniających się należały organizacje młodzieżowe: Towarzystwo Kulturalno-Robotnicze „Przyszłość”, Klub Oświaty Żydowskiej, Koło Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Organizacje o charakterze gospodarczym, kółka rolnicze, znane są z szerzenia oświaty i kultury rolniczej m.in. poprzez prenumerowanie prasy. Do Kałuszyna i okolic docierała: Gazeta Świąteczna, wydawana przez Konrada Pruszyńskiego, Gazeta Poranna, „Naród”, TygodnikSatyryczny „Mucha” oraz gazety typowo rolnicze: „Rolnik Polski”, i „Gospodarz”. Popularnością cieszyły się organizacje wojskowe i paramilitarne. Aktywnie działała Straż Ogniowa, której prezesem był ks. proboszcz Jan Rybarkiewicz oraz Związek Strzelecki i Związek Byłych Wojskowych. W okresie II Rzeczypospolitej duży procent ludności polskiej Kałuszyna i okolic, ze względu na drobnoszlacheckie pochodzenie orientowało się w kierunku partii narodowo - demokratycznych lub sympatyzowało z prawicą występując najczęściej pod nazwą bezpartyjnych. Kolejne wybory potwierdziły orientację polityczną miejscowego społeczeństwa. Dopiero w latach 1935 i później 1938, kosztem endecji głosy zdobył BBWR i PSL - Wyzwolenie oraz bezpartyjni. Powszechny udział w wyborach, mimo bojkotu wysuwanego przez narodowców i ludowców pozytywnie świadczy o uświadomieniu społeczności w związku z trudną sytuacją międzynarodową po roku 1938. Zupełnie odmienną orientację polityczną reprezentowała ludność żydowska, skupiona wokół organizacji lewicowej Bund oraz Korp. Partii Polskiej. Byli oni organizatorami wystąpień w czasie rewolucji 1905 i 1917 roku. Owacyjnie witali przybycie Armii Czerwonej w sierpniu 1920 roku. Wiele zasługi wśród miejscowej społeczności w podnoszeniu świadomości obywatelskiej poniosło miejscowe duchowieństwo, pracownicy samorządowi i nauczyciele. Odbudowując gospodarstwa indywidualne, urządzając miasteczko, ludzie nie zapomnieli o bohaterskich czynach z okresu powstań narodowych. Otoczono pamięcią miejsca walk i powstańczych straceń.11 XI 1918 w XX rocznicę odzyskania niepodległości w obecności dzieci szkolnych i mieszkańców miasta, odsłonięto pomnik ku czci Polaków walczących o odzyskanie umiłowanej ojczyzny. W obliczu nadciągającej wojny, wiele ofiar na rzecz Frontu Obrony Narodowej złożyli również mieszkańcy Kałuszyna, wyróżnili się szczególnie kombatanci I wojny światowej i wojny polsko - bolszewickiej 1920 roku, przedstawiciele miejscowej elity społecznej, lekarze, nauczyciele, wielu z nich przyszło złożyć ofiarę najwyższą – własne życie. Nikt nie przewidział jednak, że miasto i jego mieszkańcy poniosą w czasie wojny i okupacji starty tak wielkie. W czasie kampanii obronnej we wrześniu 
1939 roku pod Kałuszynem doszło do ostrych walk6 Pułku Piechoty 1 dywizji Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego z niemiecką 44 Dywizją Piechoty, zakończoną sukcesem Wojska Polskiego. W czasie okupacji Kałuszyn należał do Dystryktu Warszawskiego Generalnej Guberni. Miasto i ludność poniosły ogromne straty w zabudowie. 
Wielu Polaków straciło życie.

 

Zabytki i ciekawe miejsca (napisał: ArkadiuszSz dnia 17 maja | 12:56)

Najstarsze znaleziska archeologiczne w gminie Kałuszyn pochodzą z trzeciego wieku przed naszą erą. Od czasów średniowiecza tereny wchodziły w skład Ziemi Liwskiej. Dzięki staraniom możnego rodu Opackich, w 1718 roku Kałuszyn otrzymał prawa miejskie. Nadał je król August II na Sejmie w Grodnie. Właścicielami miejscowości byli kolejno: Kałuscy, Orzeccy, Opaccy, Rudzińscy, Różanieccy i Zamoyscy. Ostatnim dziedzicem Kałuszyna był Aleksander Wątróbski.

Miasto ma bogatą przeszłość historyczną. W czasie kampanii napoleońskiej zostało zniszczone. Podczas powstania listopadowego trzykrotnie doszło do walk w mieście. Kałuszynianie brali również czynny udział w powstaniu styczniowym. W czasie kampanii obronnej w dniach 12-13 września 1939 r. I Dywizja Piechoty Legionów im. Józefa Piłsudskiego stoczyła pod Kałuszynem zwycięski bój z 44 Niemiecką Dywizją Pancerną. W 1991 roku Kałuszyn przystąpił do Stowarzyszenia Miast Pokoju. Z ziemią kałuszyńską związanych jest wiele interesujących przekazów historycznych.

ZABYTKI KAŁUSZYNA

  1. Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny zbudowany w latach 1889-1897 wg projektu Józefa Dziekońskiego (w ołtarzu głównym obraz pędzla M. Andriollego).

  1. Plebania - budynek murowany z II poł. XIXw.

  1. Poczta - murowana, parterowa z końca XIXw., odrestaurowana w 1993 r.

  1. Budynek Ochotniczej Straży Pożarnej z 1918 r.

  1. Oberża - dawne Koszary Królewskie.

  1. Kamieniczki z przełomu XIX i XXw. przy ul. Warszawskiej.

 

POMNIKI KAŁUSZYNA

  1. Pomnik "Bojownikom o Niepodległość" przy ul. Warszawskiej odsłonięty w 20 rocznicę odzyskania niepodległości - 11 XI 1938 r. (wykonany wg projektu ówczesnego burmistrza St. Koszutskiego).

  1. Pomnik na cmentarzu parafialnym ku czci poległych żołnierzy I Dywizji Piechoty Legionów im. Józefa Piłsudskiego w boju z hitlerowskim najeźdźcą w dniach 11-12 września 1939 r.

  1. Figura Jezusa Dźwigającego Krzyż ustawiona w 1600 rocznicę wydania Edyktu Mediolańskiego.

 

ZABYTKI GMINY KAŁUSZYN

  1. Zespół dworsko-pałacowy w Sinołęce wybudowany ok. 1830r. wraz z cmentarzem rodowym ze starymi drzewami (wśród nich trójpniowa lipa, będąca pomnikiem przyrody).

  1. Zespół dworsko-folwarczny w Gołębiówce wybudowany w latach 1923-27.

  1. Domy mieszkalne z przełomu XIX i XX w. w Mroczkach, Milewie i Witach.

  1. Przydrożne kapliczki ku czci Najświętszej Marii Panny w Olszewicach i Milewie.

 

INNE WAŻNE OBIEKTY

  1. Budynek Urzędu Miasta i Gminy.

  1. Budynek Banku.

  1. Budynek ZOZ.

  1. Dom Parafialny.

  1. Skansen w Nowych Groszkach.


 

Położenie geograficzne (napisał: ArkadiuszSz dnia 17 maja | 12:56)
Gmina Kałuszyn znajduje się na granicy regionów Mazowsza i Podlasia przy międzynarodowej trasie Warszawa-Siedlce-Terespol. W skład gminy wchodzi miasto Kałuszyn i 28 sołectw. Obszar gminy wynosi 95 km kwadratowych. Gmina posiada dobrze rozwiniętą infrastrukturę techniczną, a cały jej obszar objęty jest siecią telefoniczną. 100% gospodarstw domowych podłączonych jest do sieci wodociągowej. Kałuszyn oferuje atrakcyjne tereny do zagospodarowania z przeznaczeniem na działalność gospodarczą. Przyszli inwestorzy mogą liczyć na chłonny rynek pracy, dobrze wykwalifikowaną siłę roboczą oraz przychylność władz i społeczności. Do dyspozycji mieszkańców jest Dom Kultury oferujący różnego rodzaju zajęcia oraz Biblioteka Publiczna posiadająca 29.385 woluminów i wydająca gazetę lokalną "...Kałuszyńskie". Gmina położona jest w zdrowym i przyjaznym człowiekowi regionie. Duża ilość lasów, pomniki przyrody, jedyny w powiecie użytek ekologiczny "Sosny Olszewickie", piękne krajobrazy sprawiają, że są to doskonałe tereny rekreacyjne. Odwiedzającym naszą gminę oferujemy: atrakcyjne warunku klimatyczne, zdrową żywność, zaplecze handlowo-usługowe, zaplecze kulturalne, dogodne położenie, liczne zabytki.

 

Wycieczka po gminie.(napisał: ArekSz dnia 17 maja | 12:56)

TRASA JEDNODNIOWEJ WYCIECZKI ROWEROWEJ PO GMINIE KAŁUSZYN

KAŁUSZYN ok. 4 km.

GROSZKI STARE ok. 2 km.

SINOŁĘKAok. 2 km.

STOCZEK SINOŁĘCKI ok. 2 km.

MROCZKI ok. 5 km.

KLUKI ok. 4 km.

GARCZYN DUŻY ok. 8 km.

OLSZEWICE ok. 3 km.  

KAŁUSZYN 

DŁUGOŚĆ TRASY ok. 30 km.

 Groszki Stare 

            Najciekawszym i najbardziej tajemniczym zabytkiem w tej wsi jest figura św. Stanisława. Napoleońskie wojska wracały z przegranej wyprawy na Rosję. Przez ziemię księstwa warszawskiego ciągnęły liczne tabory wiozące chorych             i rannych żołnierzy.

           Część wojska przechodziła przez wieś Groszki, liczącą wówczas zaledwie siedem gospodarstw. Na środku wsi znajduje się niewielkie wzniesienie- tam właśnie pochowano ciała pozostawionych zmarłych żołnierzy wielkiej Armii Napoleona.

Wkrótce na miejscu pochówku właścicielka majątku Sinołęka- Anna Filewicz ufundowała nagrobny pomnik, który miejscowa ludność do dzisiaj nazywa figurą św. Stanisława.  Na pagórku corocznie odbywały i odbywają się nadal piękne wiejskie nabożeństwa majowe i czerwcowe.

          Nie daleko figury znajduje się dworek, który wśród węzłów ( starych drzew ) i pachnących bzów wyglądał podobno bajecznie. Naprzeciwko rozciągały się łąki zwane przez miejscowych ludzi holenderniskiem. Dziś pozostały tylko fundamenty obrośnięte starymi drzewami i bzami.

    Na wsi pozostało kilka modrzewiowych chat.  

 Sinołęka 

              W XIX w. osiadł i założył sady dr Władysław Filewicz. Zajął się on zapobieganiem i leczeniem uszkodzeń urazowych. W dziedzinie tej stał się autorytetem na skalę międzynarodową. Wypracował metodę uodparniania drzew delikatnych odmian  w surowym klimacie, zwaną „Metodą Filewicza”. Rodzina Filewiczów składała się z pięciu osób: rodziców Marii i Władysława, ich syna Zbigniewa, starego wujaszka rezydenta i panny Janiny Skubińskiej – sieroty po kuzynce pani Marii.

    W latach trzydziestych Zbigniew ożenił się z Wandą Sumińską z majątku Badurki k/ Płocka, która odbywała w Sinołęce praktykę ogrodniczą. Z tego małżeństwa urodziła się córka Ania. Do stołu państwa Filewiczów zasiadała także  ogrodniczka, nauczycielka języka angielskiego i rządca. Ale rzadko kiedy było tak mało osób. Często bywało tu wielu gości. Byli to krewni p. Filewiczów, pracownicy naukowi warszawskiej SGGW, praktykanci, przyjaciele i znajomi.

      Gośćmi Filewiczów byli tacy ludzie jak: Zofia Nałkowska, Maria Dąbrowska, profesor Ujejski, znakomici lekarze, profesorowie i literaci.

      Pani Filewiczowa była nauczycielką religii w sinołędzkiej szkole. Dzieci ze wsi i czworaków dwa razy w roku miały ogromną frajdę w pałacu. Jeden dzień to 2 VIII- imieniny        p. Marii, a drugi szczęśliwy dzień to Boże Narodzenie. Odświętnie ubrane oczekiwały na popołudniowe przyjęcie. Częstowano ich bułkami i kakao. Dzieci mówiły wierszyki,     w Boże Narodzenie śpiewały kolędy.

 Krewna p. Filewiczowej- Wanda Szałowska założyła warsztat tkacki, w którym kobiety wiejskie przędły i farbowały wełnę oraz tkały materiały. Sprzedawano je w Warszawie. Dawało to mieszkańcom wsi zarobek. We wsi żyje jeszcze kilka kobiet, które uczyły tkactwa we dworze. Mimo drobnych konfliktów między wsią a dworem, wieś ceniła dziedziców, a dziś jeszcze starzy ludzie wspominają ich z szacunkiem .

     Dr Filewicz był wybitnym społecznikiem i wielkim człowiekiem w dziedzinie sadownictwa. Za swe prace i zasługi w 1936r. odznaczony został Krzyżem Polonia Restituta. 

Stoczek Sinołęcki 

W miejscowości tej jest kilka stawów. Jedne z nich przeznaczone są do hodowli ryb, a inne do celów rekreacyjnych. Można popływać na rowerach wodnych             i kajakach.

Obok głównego zbiornika znajduje się budynek z wielkim tarasem, w którym mieści się restauracja i bar.

Jest tam także wyznaczone miejsce na biwakowanie i ognisko.

Obiekt ten jest malowniczo położony – na pagórkowatym terenie wśród lasów i łąk. Na piaszczystych przybrzeżnych terenach można spotkać wiele ciekawych roślin ciepłolubnych (kserotermicznych).

 Mroczki 

     Wieś ta leży nad rzeczką Gawroniec. Jest jedną z najstarszych w tym rejonie.

Jak mówi wieść, rodowici Mroczkowie zamieszkują to miejsce od co najmniej 500 lat!

Niewiele jest tak małych miejscowości mogących  poszczycić się tak bogatą tradycją i obyczajami jakie zachowali mieszkańcy tego wymierającego już zaścianka.

Wszyscy Mroczkowie, a jest ich zdecydowanie większość w tej miejscowości to herbowi „ Leszczyce”. Skoligaceni z sąsiednimi rodami „ Jastrzębców” „ Pobagów”, dzięki dumie narodowej, zachowanym osobliwym zwyczajom i tradycji są żywym przykładem na twierdzenie, że szlachecka tradycja przetrwała.

   W średniowieczu Mroczkowie byli dumni i bogaci, przez wieki ród zbiedniał, dzisiaj właściwie już wymiera .

Mroczkowie to ród od wieków chrześcijański, katolicki. Jeden   z nich to św. Bogumił z Dobrowa to wielka średniowieczna postać.

Protoplasta Mroczków, słynny Mroczek z Łopuchowa piszący się z Łopuchowa koło Murowanej to dopiero postać. Wiele pisał o nim sam Jan Długosz – przyjaciel Zawiszy Czarnego. Jego córka Barbara była matką słynnych Opolińskich i Mosińskich. Nie jest przypadkiem, że opisywane Mroczki przez wiele stuleci nosiły dwuczłonową nazwę Mroczki – Łopuchy.

Mroczkowie to naród pracowity i pobożny jak mówią okoliczni ludzie. Kultywowali przez wieki rycerskie i szlacheckie zwyczaje, stąd ich przywiązanie do ziemi rodzinnej i wiary chrześcijańskiej.

Przy każdej drodze prowadzącej „na wieś”, a nie „do wsi” stają liczne, wysokie krzyże. W całym obrębie wsi jest ich ponad 30.                               

Kluki 

To mała wioska w której znajduje się zaledwie 16 domów, z czego trzy są jeszcze nie zamieszkane. Wieś liczy 75 mieszkańców w tym 50 to osoby dorosłe, a 25 to dzieci.

Najstarszymi mieszkańcami w ostatnim czasie byli p. Gołębiewscy. Pan Marian Gołębiewski zmarł w wieku 91lat, a jego żona pani Marianna Gołębięwska ma 88 lat i wciąż czuje się bardzo dobrze.

Ciekawym zabytkiem jest dom ( na rysunku zaznaczony literką G), który liczy ponad 120 lat .Obecnie stoi pusty, lecz jest on własnością pani Gołębiewskiej.

We wsi znajdują się dwa przydrożne krzyże. Postawili je mieszkańcy jeszcze przed wojną w1938r., aby chronił ich wieś.

Krzyż (oznaczony nr 1) został postawiony 15 maja 1938r., a krzyż nr 2 - 23 lipca 1938 roku.

Mieszkańcy Kluków ogromną rolę zwracają na ład i porządek swoich podwórek. Pragną mieszkać w obejściach tonących     w kwiatach i zieleni.

W tym roku pani Barbara Gójska zdobyła I miejsce na najładniejszy wiejski ogródek ( zaznaczony literką B). Na drodze Chrościce – Kluki znajduje się krzyż, który został zbudowany w 1898r. czyli ma 102 lata (na rysunku nr 4). Mieszkańcy Kluków z entuzjazmem uczestniczyli w zrywach narodowych, a szczególnie w I i II wojnie światowej.

Wśród mieszkańców krąży pogłoska, że sam cesarz Francuzów Napoleon I Bonaparte odwiedził ich wioskę.

Garczyn Duży 

         W pobliżu tej miejscowości po lewej stronie od drogi prowadzącej do Garczyna Dużego znajduje się najwyższe wzniesienie na Wysoczyźnie Siedleckiej 223 m n.p.m.

Dawniej miejsce to było oznaczone – stała drewniana wieża.

Czas jednak zrobił swoje i została ona zniszczona (z przekazu ustnego mieszkańców). 

Po północnej stronie wsi Garczyn Duży znajdują się 3 głazy narzutowe, które są pomnikami przyrody.

Pierwszy z nich znajduje się przy drodze polnej na polu p. Michała Wąsaka.

Olszewice

Ta nieduża wioska położona między Kałuszynem a Mrozami ma ciekawą historię związaną z pochodzeniem jej nazwy. Legenda głosi, że protoplastą Olszewskich był rycerz bez herbu.

Należał on do osobistej ochrony ostatniego króla Piasta – Kazimierza Wielkiego. Król ten miał dużo wrogów. Jednym z nich był Maćko z Bokowic.

Podczas jednego z napadów na króla Olszewski zasłonił go „własną piersią” ginąc na miejscu. Król Kazimierz Wielki za ten czyn nadał mu pośmiertnie herb szlachecki „Lis”, a rodzinie podarował wieś, którą nazwał Olszewice.

Do dziś w Olszewicach zamieszkuje dużo rodzin wywodzących się z drobnej szlachty np. Potoccy Herbu Prus, Szymońscy Herbu Lubicz, Milewscy Herbu Jastrzębiec.

Do 1823 roku przez Olszewice i Ryczołek biegł główny trakt na Wschód.

Do dziś między tymi wioskami przy dawnej trasie jest mała stara kapliczka z wizerunkiem Matki Boskiej.

 

Copyright (c) by mmz.team